VERBO DUNHAS ESTATUAS DE GUERREIROS
GALAICOS DE GRANITO CON SAIOS DECORADOS
André Pena Graña
Arqueólogo do Concello de Narón
*
* *
Como no Antigo Exipto, en toda Europa
expoliáronse e expólianse túmulos, e ainda que fora por excavar ao longo de 17
anos 890 túmulos na necrópole de Hallstatt un caso famoso o relativamente
recente expolio (1846) do intendente de minas Johan Georg Ramsauer, quen chegóu
a desenterrar 19.490 obxectos, considerando o alcance das aperturas masivas de
mámoas rexistradas en Galicia, a mencionada violación da necrópole de Hallstatt
seria cousa anecdótica sen dúbida comparada co caso a principios do século XVII
de Pedro Vazquez de Orjás, crego, señor do couto de Recemil en Lugo, que,
segundo o conta Martinez Salazar (BRAH. III. 1909), conseguira do rei Filipe
III no ano 1609 unha cédula para abrilas mámoas e collelos tesouros dos gentiles galigrecos superando a expoliación
as tres mil cámaras. Ainda que como é de esperar é un misterio a contía do
expolio, e ainda que o señor de Recemil e a ciencia do seu tempo non estaban en
condicións de datarnos a idade dos túmulos, ou de facernos coma Ramsauer
diarios de excavacións ou demoradas acuarelas como as encargadas polo
intendente de minas ao seu amigo Isidor Engel, a experiencia expoliadora do
señor crego, polo metodo do ensaio e do erro na avaliación de rendimentos
(presumiblemente superior en resultados á dun arqueólogo actual que excava
seguramente túmulos violados centos de veces), e polo alcance da mostra (casi
seis veces superior á de Ramsauer na necrópole de Hallstatt), Vazquez de Orxás
sí que estaría sequer intuitivamente, coma un cociñeiro cos centolos, en condicións
de saber con antelación que túmulos eran
productivos (¿posibles
enterramentos individuais do Broce ou do Ferro?) e que túmulos non.
¿Poderían abarcar
estas expoliacións mámoas -no que Steuer (1979, pp. 631-2) denomina “second
oldest profession in the world”- que irían dende o Neolítico ata a Idade de
Ferro (Arnold, 1995 p. 51), momento no
que se estaban a facer enterramentos tumulares no Atlántico como o amosan os
funerais de Viriato e posiblemente os guerreiros castrexos arrincados dos seus
túmulos, destrozados ou reutilizados, pero que nalgún caso, aparecerían
descritos no lugar de seu nos diplomas medievais?
¿Sería posible por este camiño que, presumiblemente máis ricos,
os grandes túmulos da Idade do Ferro, similares aos do mesmo contexto cultural
Atlántico que compartimos, baixo a piqueta demoledora dos cobizosos buscadores
de tesouros, dende os alicerces, desapareceran totalmente, sin deixar rastro?
Cecais non o saibamos nunca.
Lezenho, ex A.C.
Ferreira da Silva
É precisamente nos
túmulos da Idade do Ferro, nas tumbas de carro onde supostramente aparecerían
estatuas de guerreiros, como no resto da céltica como as estatuas de Kilchberg
ou de Ditzingen (Hirschlanden, Baden-Württemberg, da segunda metade do s. IV a.
C.), gerreiros representados heroicamente no mundo celta con con torques, viriae, escudo armas e cinturón,
similares aos galos heroizados coma o de Mondragon (Vaucluse); unha heoización
que en Galicia viria reforzada pola presencia da saia corta decorada con cadros
dispostos ao “bies” de tradición Atlántica ( remontable aos tecidos do
neolítico e a ambientes luxosos como o eran a representación da decoración, das
paredes das tumbas simulando colgaduras e dos vestidos dos deuses dos ídolos placa)
polo escudo ou caetra, polo
luxo da camisa e da saia.
Ninguén cunha mediana
formación comparativista dubida do carácter funerario das estelas decoradas do
suroeste peninsular da Idade do Bronce, que irían colocadas na parte alta do
túmulo por máis que ningunha de elas fora encontrada no seu sitio, aparecendo
sempre estas estelas reutilizadas en multiples lugares.
Monte
Mociño ex
San Julian A.C.
Ferreira da
Silva
Ferreira da Silva
Algo parecido
debería suceder ao noso modo de ver cos guerreiros castrexos, pensados para ser
colocados encima dun túmulo funerario (túmulos testemuñados pola mencionada
descripción do enterro de Viriato), representando a un nobre celta heroizado ao
xeito indoeuropeu, esto é co torques de ouro, coas ostentosas viriae de varios touros tamén de ouro,
co sagum, saio ou camisa-saia e ainda
con saios de dúas pezas compostos de camisa con escote triangular posiblemente
con bordados de ouro ou de prata, e dunha saia curta decorada con cadros de
cores, a diferencia das actuais saias escocesas, dispostos ao “bies”.
O feito de que a estatuaria antiga de bulto
redondo castrexa non estivera policromada, estándoo a estatuaria de comparables horizontes culturais
Atlánticos e centroeuropeos, sería surprendente. Esta hesitación de ter lugar
pódese aclarar cunha ollada aos dibuxos que con extraordinario detalle contendo
unha análise descriptiva dos guerreiros castrexos da Gallaecia Bracarense
figuran representados nas estampas CXX e CXXI. da monumental síntese intitulada “A Cultura Castreja no Noroeste de
Portugal” de Armando Coelho Ferreira da
Silva.
Recoñocemos
nun dos dibuxos mencionados unha saia suxeita cun cinto. Son cinturóns con
nervuras laterais e presillas cecais metálicas e con apliques áureos, non é
posible coñocer o tipo de fivelas ou placas activas coas que brocharían estes
cintos agochados tralas caetras, máis segundo se desprende da complexidade e
aparato decorativo do aplique que no lombo serve de contrapunto ao cinto con
forma de rodete, este peche dianteiro para abrochar o cinturón sería unha
complexa e luxosa placa ou fibela profusamente decorada, cousa imposible de
demostrar por tapar, como dixemos, a caetra que sosten nun alarde marcial de
frontalidade o guerreiro castrexo, o peche do cinturón.
Considerando o precedente, ben que lonxano
cecais do século VII a.C., da fibela ou placa de cinturón atopada por Antonio de
la Peña Santos no castro de Torroso (Mos, Pontevedra) de bronce con
damasquinado de prata e pasadores de ferro, e outros, coa debida reserva que
demanda o caso, podemos pensar que a fibela, a placa activa ou o peche de
cinturón estaría noblemente decorada.
Os
detalles decorativos da placa discoidea lumbar do cinturón de algúns dos
guerreiros castrexos son anteriores romana de Galicia, este é oromana de
Galicia, este é o caso do trisquel que aparece na estatua de guerreiro atopado
no lugar de Campos por L. F. Guerra no ano de 1905, estando clarísimamente
emparentado cos trisqueles latenians británicos que decoran profusamente unhas
pezas de vidro que un conservador do Museo Británico (I. M. Stead) considera
pertencerían a un xogo de competición presumiblemente similar ao parchís,
aparecen nunha tumba, excavada en Hertfordshire en 1965, de Welwyn Garden City.
Os guerreiros levan puñais triangulares, non
necesariamente romanos ao aparecer este tipo de armas nunha área moi extensa de
Europa da Idade de Ferro (Wandsworth p. e.), con pomo redondo, en vainas cecais
con travesas de bronce rematadas con conteiras de perfil circular. Uns puñais
ou espadas cortas en ocasións suspendidas do cinturón por correas (Ferreira da
Silva 305) similares senón estilistica ao menos funcionalmente ao puñal de 38
cms de longo xa desaparecido atopado no rio Witham e publicada en 1863 por A.
W. Franks.
As caetras redondas que frontalmente sosteñen os
guerreiros castrexos con umbos e decoración chamada “en labirinto” son
idénticas as que aparecen representadas nas moedas “de Carisio” acuñadas durante as chamadas Guerras Cántabras, flanqueadas de
espadas de
Funda
de espada do
Támesis,
siglo II a de C.
pomo redondo, de antenas, e ainda de falcatas, de lanzas,
de cascos decorados con cornos de asta o antenas, e de armaduras; o suposto
labirinto é en realidade un motivo decorativo de combinacións de cuadrantes
semicirculares dispostas en torno a un motivo cruciforme que pode ter unha
longa pervivencia dun modo comparable á chamada cruz celta
Segundo a nosa
interpretación do guerreiro Castrexo da citania de San Juliao, Ponte Coucieiro, Vilaverde, representado co nº 4 da
Estampa CXX, de Ferreira da Silva a decoración lateniana de palmetas do segundo
estilo Waldalgesheim da camisa ou sagum
con escote de pico non se corresponde coa tardía inscripción latina da caetra
“MALCEINO DOVILONIS F.” que sería cecais uns catrocentos anos posterior á
confección da estatua.
O
nobre ou príncipe (estatus establecido pola fachenda con que dun modo similar
aos deuses lucen os guerreiros castrexos o torques ao colo e as viriae nos brazos) aparecería aquí
vestido cun saio de duas pezas como se aprecia con facilidade nos guerreiros
castrexos ornamentados con decoracións derivadas das palmetas e das flores de
loto etruscas, ou greco italianas chegadas ao atlántico e ás Illas Británicas
pola via do tráfico mercantil e ideolóxico, decoración adscribible ao chamado
estilo I ou ao estilo II dun arte insular celta estudiado por Paul Jacobsthal,
por J. M. de Navarro, e recentemente
por J. V. S. Megaw & M. Ruth Megaw.
Si resulta frívolo soster polas boas, que toda a estatuaria castrexa é da época
romana, atribuir esta estatuaria a supostos colaboracionistas romanos é unha
necedade.
Non se pode decir que antes da conquista romana a antiga Gallaecia non coñece a escultura cando
son obra galega osos bronces votivos sacrificiais do Noroeste (verdadeiras
obras mestras da arte atlántica á cera perdida da Idade do Ferro), datable por
Blanco Freixeiro no S. III a. C. contemporáneas das estatuas dos principes
castrexos que presentan decoración latenian, e ainda puideran ser realizados
estes bronces votivos sacrificiais para conmemorar as cirimonias da súa
entronización.
Un
dos dous guerreiros galaicos que aparecidos no lugar de Outeiro Lezenho,
Vasconcelos, Portugal serían gardados
no adro da igrexa parroquial de Cobas de Barroso, antes de conservarse no Museu
Nacional de Arqueologia e Etnoloxia de Lisboa, ámbolos dous probablemente da
mesma man segundo Ferreira da Silva (pp.305, nº546/2) que os dibuxa demoradamente, presenta a típica camisa longa, saio
ou sagum cun escote en ángulo
ornamentado con motivos xeométricos de circos concentrico encadeados, motivos
decorativos antigos, bastante desgastados no tronco, e con escaqueado de liñas
oblicuas con losanxos inscritos na saia. Son precisamente os tecidos en cadro
ao “bies” que aquí presentamos os panos dos que fala Diodoro Siculo para os galos e Plinio o Vello (Mª. Jesús
Carrera Arós 2000, en prensa) para os lusitanos cando “referíndose ás lás de
Salacia incómodas para confeccionar tecidos de longos flecos dí en troques que resultan moi apropiadas para os tecidos en
cadro”.
Abaixo con decoración do segundo estilo de Waldalgesheim, os
“Chevrons” ou “dentes de lobo” que indican a utilización no Noroeste do tear de
catro barras podense ver nun guerreiro galaico de Outeiro Lezenho, parroquia de
Campos, concello de Boticas.
Sería posible que certo parentesco de
motivos decorativos presente na estatuaria de Outeiro Lezeño respondera incluso
a tipoloxias familiares sendo constatable a concomitancia decorativa dos
losanxos nas mencionadas estatuas principescas.
Bótase
de menos nestas representacións a capa de liño, de lá ou de picote que a altura
da clavícula dereita iría prendida dunha grande fivela. O sagum
ou longa camisa, ou a camisa e a saia corta, respondería a un intento de
heroizar ao príncipe difunto, e probablemente formaba parte do atuendo militar
da nobleza celta da antiga Gallaecia.
Ainda
que a espida forma do saio (sagum) ou
da camisa e a saia prefírese nas representacións plásticas por respostar mellor
ao ethos heróico, coas camisas emprégaríanse tamen pantalóns, as brachae ou cirolas suxeitas cunha faixa,
tal e como na Historia Ilustrada de Narón (E. Merlán, A. Pena e A. Filgueira)
os representamos para ilustrar unha célebre cita de Estrabón, e ainda coñocemos
polo rexistro a modo de pasadores para suxeitar as camisas de liño unha especie
de trabelas de bronce. Si temos en conta que a chaqueta corta e o pantalón do
actual traxe popular galego foi introducida en Galicia nos arredores da vila do Ferrol a finais do
século XVIII, tiveron estas prendas longa duración sendo posible que o atuendo
popular do labrego: camisa, cirolas, faixa e capote, variara moi pouco ao longo
do tempo, e ainda que os cambios no atuendo feminino son outra danza, non hai
que esquecer que a dona galega, segundo as fontes clásicas, xa daquela vestía
de negro e levaba a saia adornada con froles bordadas; tampouco é novidade que
estas bailaran coma hoxe en roda, ou que fixeran pandeiradas batendo no escudo
pendurado do pescozo coas máns os homes, ao parecer aturuxando e bailando
marcando o punto cos pes no chan, alterno
pede, dúas veces cun pé e unha co outro e axionllandose.
En
este contexto non é surprendente que o profesor emérito bretón da UBO, Robert
Omnés, sostivera que ao igoal que sucede coas tríadas bretonas a pandeirada
galega fora música militar.
Ladeando os problemas da orixe da saia escocesa
emparentada cecais con aqueles tecidos dos principes celtas estudiados polos
aqueólogos nos anos noventa (Bender, L. 1992); (Masurel, H. 1990); (Moullerat,
C 2000); (Wayland Barber, E. 2001 ed. esp.), no deixa de ser unha coincidencia
o feito de que a excepción dos cadros
ao “bies” do chamado Heroon de Glanum de St. Rémy-de-Provence, do s. III a. C.
a primeira vez que aparece representada na plástica Céltica Atlántica, a saia
de cadros, é precisamente nos cadros
ao “bies” de tradición Atlántica dos guerreiros galaicos e, casualmente, Como xa o sinalara
Untermann esto sucede tamén precisamente coa propia voz Celta que agás a
célebre cita de César nos Comentarios á Guerra das Galias, mentres que en
Galicia esta voz “celta” e “celtico” estaría porfusamente representada en
numerosas inscripcións nos antropónimos, topónimos e teónimos non se encontra
recollida na Idade do Ferro en ningún outro país da Céltica.
Segundo se desprende dun recente artigo
de Chistophe Moulherat 1, arqueólogo especialista en textis antigos, pois ainda
que se testemuñan nunha amplia área xeográfica, dende as minas de sal de
Hallstat en claro contexto celta estes cadros “escoceses” como o amosan uns
tecidos de sarga perfectamente conservados cunha cronoloxía dende o ano 1200
a.C. ao 400 a.C , abarcarían -como o ven de estudiar Elizabeth Wayland Barber
de quen tomamos os precedentes exemplos- incluso ata o corazón de Asia, como
sen discusión o amosan as roupas que visten as momias de Ürünchi na rexión de
Uigur na China occidental, momias indoeuropeas de cabelos loiros e de posible
fala tocaria, lingoa esta ultima que formando parte do protoindoeuropeo ao
tempo que, sospeitosamente sin gardar parentesco coas lingoas indoeuropeas
orientais, presenta sorprendentes afinidades coas lingoas celticas que se
falaban no Atlántico, e ainda có latín.
Cadros escoceses das
minas de sal de Hallstatt
Sarga de lá con cadros escoceses atopada en
Austria 1200-400 a.C. occidental
1200-700 a. C.
Co dito nos precedentes parágrafos podemos aventurar que o
berce probable de estes motivos decorativos dos teares indoeuropeos de catro
barras, nos precedentes motivos dos teares de duas barras do Neolítico
Atlántico é abondo posible como o amosarían as pinturas dos dólmens galegos que
como xa temos mencionado en outro lugar
e tempo representarían, seguramente, esquevomorfos de estampados de tecidos e
de colgaduras, que repetíndose asemade na profusa decoración dos ídolos placa
do Neolítico Atlantico peninsular -que aparecerían tamen nos considerados
cetros o báculos de mando - sería indicativa de motivos e de cores de roupas .
Como non deixa de suxerilo xa Wayland
Barber a propósito das momias de Ürünchi
estes cadros e cores das roupas cecais a traverso da combinación das
mesmas cores dos tecidos en cadro poideran ser indicativas do rango e da liñaxe
de quen os porta, do nobre que con fachenda cecais empregaría no propio cetro
os cadros e as cores -no rebumbio “melusino” das xenealoxías celtas- cecais
indicativos da mesma divinidade da que, dende a noite dos tempos, a sua liñaxe
consideran descender.
Máis para Christophe
Moullerat, arqueólogo especialista en textiles, a diferencia do tecido de
cadros, de maior antigüidade, os motivos de losanxos que portan nas saias e nos
saios os guerreiros galaicos, cecais similares aos que posiblemente elaboraban
as tecelans lusitanas coas célebres lás de Salacia, non se desenvolverían con
anterioridade ao século IX a. C., data do desenrrolo da técnica da lanzadeira
volante e do tear de catro barras que permite novos entrelazos dos fios, e de
novos sistemas de tintura.
Gracias a esta evolución do
tear, as armaduras (ou esquemas de tecido), segundo Moullerat 2 “diversifícanse, sendo a principal o asargado que
consiste en producir esquemas oblicuos ou diagonais alterando o ritmo normal de
entrecruzado fio a fio, de urdimbre e trama […] o asargado é básico para a
confección de motivos como os dentes de lobo (Chevrons) e losanxos, mois propios
tamen de este momento” (estase a referir aos séculos que fan do IX ao IV).Os
celtas empregaban numerosas
fibras sobre todo a lá e os
pelos de diversos animais (a gamuza, o
porco, o
Tecido similar de sarga de cadros
“escoceses” de seis cores da misma e
procedencia segundo E.
Weyland.
boi, a delonciña e o porco
teixo), e as fibras vexetais como a ortiga, o liño e o cáñamo, como o amosan,
documentadísimos na Europa continental envolvendo, os enxovais, armas e baixela
de mesa convintemente embalada, os
restos non mineralizados de tecidos, ben que escasos, coma os atopados
na tumba da primeira Idade do Ferro do principe de Hochdorf (Alemania) ou dunha
tumba principesca de Vix (Côte-d`Or) –onde apareceran tamén restos de seda-,
testemuñandose os aristocráticos
losanxos nestes tecidos presentes tamén nos embalaxes de enxovais de
moitas tumbas celtas -sinalando neste sentido Moullerat as excavacións das
tumbas de Apremont (Haute-Saone), en Sainte Colombe e as de Trembloi
(Côte-d`Or)- excavadas en Francia.
CONCLUSIÓN
Xeneralizándose entre a nobilitas provincial, que non provinciana, a moda e a onomástica
imperial, substituiríase pola toga galaico-romana o sagum indíxena con cadros ao biés. O fenómeno continuaría ao
adoitar as elites colonizadas os nomes e os modos dos dominadores romanos,
considerados máis finos, nun proceso abondo familiar aos galegos de hoxe, de lembrar
nosas novidosas Jessicas, Vanessas e Jonatanes, enxebres pola súa extensión e difusión que suplantan no afecto
popular aos (no seu día) non menos novidosos nomes de Dolores ou de Lola, de
María ou de Maruxa, de Carme, de Xosé ou de Pepiño, e a un amplo santoral
tradicional longo de enumerar, substitutivos das (avellentadas novidades
onomásticas chegadas cós suevos periclitadas nas urbes e no campo coa entrada
da modernidade) Hermesendas, das Visclávaras, dos Munios e dos Froias.Renegando
aos poucos dos familiares apelativos de Caturo,
de Camalo, aínda de Burro
(prestixioso nome significando posiblemente en lingua indíxena “pelo crecho”,
coma o dun lobo), os señores galegos na dominación romana adoitaron os nomes de
Victorinus (seguramente traducción latina
do mencionado Caturus), ou de Hirsutus, quizais latinización do
anterior Burrus.
Coma quer que fose
os cambios formais nos nomes afectaron tamén aos vestidos substituídas as
Apanas e as Arabas celtas das liñaxes galegas
polas non menos liñaxistas Iulias e Livias. Se quer por unha vez elas non
tiveron a culpa.
Considerando o nobre
Galaico superior á súa morixerada (dura et adstricta parsimonia) cultura
celta o mol costume do dominador romano, o ancestral uso de lucir os señores do
país saias de cadros ao biés desaparece
para sempre, e, de ter lugar, a posible tradición non menos inveterada
de distinguirse con eles.
Continuando a vestir as mulleres de negro e con saias
floreadas e os homes co uso da camisa, da faixa e das cirolas, en nada
afectarían estes cambios aos campesiños e ás campesiñas, nin á esencial
mantenza dos usos e das costumes xurisdiccionais e das simboloxías heráldicas
de tradición celta, nos castros e nas aldeas (vici, pagi aut castella) das tribos galegas.
[1] MOULHERAT,
Christophe 2000 Los tejidos de los
príncipes celtas. Revista
INVESTIGACIÓN Y CIENCIA, agosto de 2000 pp. 22-29.
2
MOULHERAT, Christophe 2000 Obra citada. p.24.
© André Pena Graña. 2002