UN EXCEPCIONAL ACHADO EPIGRÁFICO
ANDRÉ PENA GRAÑA
ARQUEÓLOGO
DO CONCELLO DE NARÓN
Como celebrando o oitavo centenario do inicio das
obras fundacionais de Ferrol, un epígrafe votivo nos chega como regalo do ceo,
contendo tres palabras en letra capital REBE TRASANCI AUG[V]STE, datables estas
polo cadro tipolóxico de Luís Monteagudo García a finais do século I despois de
Cristo.
Sen
contabilizarmos o breve epígrafe contendo unha
única palabra “CAPITO” inscrito no borde dunha grande vasilla (Pena
1991) do castro de Tralocastro, o disco en cuestión é o segundo epígrafe de
excepcional importancia que aparece na Ría de Ferrol, o primeiro, o foi a placa
de Noville atopada e publicada polo noso colega Fermín Pérez Losada, tamén unha lousa célebre
por conter entre outras cosas a posible
cláusula dun foro (Pena 1995) .
O
disco de lousa, moi plano, presenta o que parece ser unha intrusión de piritas,
o que lle confire un especial e afortunado brillo, aumentado sen dubida por
conter, segundo se desprende da interpretatio de de Luís Monteagudo García e de
André Pena Graña un antropónimo latino (segundo Monteagudo cecais de orixe
etrusca ) TRASANCUS, si a lectio é correcta, en xenitivo latino de
singular TRASANCI . A importancia
deste pequeno disco radica en que posiblemente nos permite saber o nome do
fundador epónimo da nosa bisbarra, do nobre que daría probablemente orixe ao
etnónimo ou “trebónimo” de Ferrol e a súa comarca, esto é que daría orixe ao
nome do territorio político autónomo celta galego, treba/toudo ou tribo e terra
ou territorium medieval de Trasancos, compresivo dos actuais
concellos de Ferrol, Narón, Valdoviño, Neda e San Sadurniño.
*
* *
O día 15 de outubro
de 2001, comprobando certas observacións que lle tiña feito o erudito polígrafo
e coñecedor do lugar, comandante Don José Hermida[1][1] a propósito dunhas estructuras que se
estaban derrubando pola erosión mariña, o autor destes papeis, arqueólogo do Concello de Narón, preto do
santuario de Santa Comba, Covas, Ferrol, localizou polo seu brillo
rechamante o que resultou ser unha
lousiña circular do tamaño e da forma
dunha fusaiola duns 4 centímetros de diámetro. A lousiña, cun furado pequeniño
no centro, contiña no seu anverso, escrito en carácteres latinos datables
posiblemente a finais do século I d. C. un breve, pero significativo e
importantísimo, epígrafe votivo dedicado, nada máis e nada menos, que a tan
discutida deusa Reva. Apareceu illado
entre os restos de pedras e area desprendidos, nun dos derrubes mencionados que
polos efectos da erosión mariña quedaran ao descuberto non lonxe da escalinata
que baixa da costa á praia onde están o mencionado santuario da Insua do Medio
e a barca de Santa Comba.
As inscricións galegas, das nove completas que
nos chegaron de Reva, son tres, todas atopadas na provincia de Ourense. Esta cuarta inscrición, sería a máis
setentrional de todas, constituído logo un indicativo da xeral extensión do
culto a esta divindade na Gallaecia.
O texto epigráfico segundo a nosa lectura[2][2] di:
REBE
TRASANCI AVG[VST]E
Quizá pola natureza
atípica do propio soporte,do que ignoramos a función, en contra do que conviría
a un epígrafe votivo, salientamos en esta peza a carencia do nome do dedicante,
así como tamén botamos en falta a cláusula votiva do tipo EX VOTO ou V.S.L.M. Referido a Reva, aínda nos parece máis
reseñable, o feito da aparición do complemento nominal TRASANCI, termo como se sabe epónimo da nosa bisbarra, documentado
por primeira vez na Divisio Teodomiri
feita no Concilium Lucensis anno 569[3][3],
que aparece aquí nun significativo
xenitivo de singular “para Reva de Trasanco” cando poderíamos esperar, como
conviría ao coñecido trebónimo ou etnónimo desta bisbarra, o complemento nominal en plural: “de Trasancos” TRASANCORUM .
Esta cuarta inscrición galega de
Reva, si a lectio é correcta sitúanos diante dunha divindade aparentemente
asociada a un antropónimo e posible fundador epónimo do castro e da
Terra de Trasancos, a través dun xenitivo de possesor, obrigándonos a retomar ou polo menos poñer en cuestión
anteriores hipóteses (Pena 1991 p.71)[4][4] e dándonos unha “roba real” da posible
orixe da nosa bisbarra.
A
POSIBLE ORIXE DA TERRA DE TRASANCOS
En 1991 pensabamos:
“Segundo [Luís] Monteagudo [García]
o mesmo nome de Trasancos que a etimoloxía popular fai derivar de Trasancos
“tralo monte de Ancos”, significa probablemente “os que queiman (terreos para
decruar), agricultores, do antigo ae. *trs-anc-os do indoeuropeo *ters que equivale a secar, torrar,
queimar (en latín Torreo, es, erre,
tostum) e en antigo irlandés ai. Tart
“sede”. Recordemos que o nome de San Martiño de Xuvia era Tartares, unha
reduplicación de *ters segundo
Pokorny.
E
relacionabamos este aserto co feito de que ao falar de Tartesos os
historiógrafos da antigüidade referían que o mar retrocedera no litoral
gaditano por mor das rozas que facían
os agricultores cegando os portos e obrigando á poboación a trasladarse ás
illas (Pena 71-72), ao tempo que estableciamos un paralelismo có a veciña Terra
ou Bisbarra de Labacengos que sería debedora dos seus recursos mineiros de
cobre
“Se
a civitas/populus de *Trs-ancos non
se menciona nas fontes, os seus veciños os Lapatia[n]cos foron dabondo
coñecidos [por estas] porque na sua civitas/populus
era onde estaban as minas de cobre, toman o seu nome probablemente (L.
Monteagudo) da actividade a que se dedican: os que pastan e alimentan vacas,
gandeiros de gandería maior probablemente non sexa un nome celta senón antigo
europeo polo –p- intervocálico: Lap
vaca (Pok.654) máis indoeuropeo *Pat/Pat
“alimentar”, “Pacer” como en Latín *
Pasco, ere, pastum, ou no inglés food
(Pok 787) .
Tempo
despois estableceron L.
Monteagudo, J. Unterman, e B. Arnold - B. Gibson et alii. que moitos destes
nomes das trebas, ou territorios políticos autónomos celtas, que os romanos
chamaron indistintamente civitates/populi, proviñan ou derivaban posiblemente,
como nunha amable comunicación persoal[5][5] me
tiña comunicado Untermann, dun fundador epónimo:
[…] no es desviado supor que una parte de los
etnónimos del Noroeste no es otra cosa que el plural de un antropónimo. […]
un grupo de personas simplemente se
denomina a sí mismo (o fueron denominados por sus vecinos) mediante el nombre
de una persona prominente –el padere fundador o el jefe durante una época de
particular importancia […] (J. Untermann 1992, pp. 370-374)
Esto
sería posiblemente o que puido pasar co epígrafe que nos ocupa procedente do castro de santa Comba, Covas, Ferrol, que podería tomar
o seu nome a finais do século primeiro dun possesor
que quizá tiña un nome latino (de orixe etrusco) Trasancus-i “Trasanco”, sen que isto queira
dicir, a modo dos nosos Jonathanes e as nosas Jessicas e Vanessas, que fora
etrusco quen levaba este nome.
E outro tanto sucedería, seguramente,
coas terras de Labacengos (Monteagudo)
e de Arrós (Untermann). Así, de ser
certa a nova tese de Luís Monteagudo, segundo se desprende da súa rectificación
do aserto anterior: Ex
Luís Monteagudo García.
Anuario Brigantino 1999 nº22 pp. 80
Si o dito ata agora vai
encamiñado, este pequeno texto epigráfico de tres verbas indicativo da
importancia do castro e do posessor de
Santa Comba daría testemuña tamén, sen
dúbida, da persistencia no tempo e na memoria non só do nome da bisbarra
“Trasancos” ata ben entrada a Idade
Moderna, senón tamén do amplo alcance dunha lenda fundacional dunha liñaxe -semellante
ao relatorio de Virgilio no libro VII da Eneida da chegada do heroe Eneas ás
costas euboicas de Cumas- que o Conde
de Barcelos inserta no seu Nobiliario
no século XIV.
Segundo esta lenda os condes de Trava e
Trastámara descenderían dun mítico conde de estirpe goda que viña con baixes e
galeras dende Roma para ser rei de Galicia. Este conde don Mendo de estirpe
goda, provinte de Roma e con pretensións reais, si aplicamos as teorías
inmobilistas (C.Hawkes), constituiría có precedente do Trasancus fundador epónimo
da bisbarra unha mítica transposición
fundacional (tipo Maxem)
do melusino tema clásico e
recorrinte da liñaxe fundadora que arribaría ao Prior, Covas, liñaxe destinada
mil anos despois, no s.XII, a rexer o destinos de Galicia e aínda de toda a
Península Ibérica. Este tema foi estudiado por Fernando Alonso Romero. Este
autor recolle un relato -que presenta certos paralelismos coa mítica chegada
por mar ao cabo Piorno (Prior) e á Terra de Trazentos (Trasancos), do
mencionado conde Don Mendo que viña a Galicia coidando ser rei e cantas naves e
baixes traía quebraron todos no cabo Prior salvándose o conde con cinco
cabaleiros dando orixe ás liñaxes dos Froilaz e dos Andrade entre
outros-:<<o relato da viaxe da embarcación de Vicorra (Immram Curaig Va
corra) fala <<dunha embarcación de coiro, construída con tonas de pelexos
superpostas, que levaba unha tripulación de nove homes a saber: un bispo, un
párroco, un dean, o carpinteiro que construíu o barco, un xograr, un criado e
uns monxes. Esta tripulación iniciou a súa singradura en inverno e sen rumbo
fixo, permitindo que o vento os levase onde Deus quixera>>. Ao Cabo de
varios días de navegación o curragh (barco de coiro) chegou a un lugar nomeado
<<punta de España>>, onde atoparon uns pescadores que os conduciron
ata a costa. Preto do lugar onde o bispo desembarcou decidiron construír unha
igrexa a fama da cal chegou a Roma,. Ao cabo duns anos o bispo foi convidado
polo Papa a ir a Roma, e o lugar ficou nas mans dos monxes mozos e do deán.
Segundo di o relato, a fama da igrexa continuará ata o Xuízo final (Whithey
Stokes, The voyage of the Vi Corra, relato núm. 75, Revue Celtique XIV, 22). Ex Fernando Alonso Romero[6][6].
É
posible que ligado aos camiños de peregrinacións das ánimas ao alén en barcos de
pedra, camiño que debuxaría demoradamente Cornide no S.XVIII, esa insúa, antes
unida á costa, tivese no pasado pagán un santuario dedicado a unha divindade
feminina e a outra masculina, unha divindade relacionada non so con aspectos
psicopompos senón tamén coa maxia, quizá a unha deusa nai co seu fillo, esto
confirmaría a asociación de Reva coa Macha o Maga, santuario substituído
no presente cristián, pola igrexa co seu cemiterio, que aínda o era parroquial
nos séculos centrais da Idade Media, baixo a advocación de Santa Comba e do seu
fillo San Silvestre, ámbolos dous patróns das meigas. De Santa Comba cóntase
que Deus lle dixo: “Meiga serás pero enmeigar non enmeigarás”, e na noite de
San Silvestre andan as bruxas con meigallos e aquelarres. A mesma capela servía
como detector de meigas, pois si tralo item
misa est o crego en vez de cerrar o misal o deixaba aberto, non funcionaba
o licet ire ex templo coas meigas que
se quedaban sentadas, atrapadas nos bancos da igrexa, sen forzas e sen poder
erguerse.
·
·
En ese sentido Santa Comba podería ser a
sucesora no presente cristián da deusa Reva do pasado pagán que en outro lugar
asociaramos coa Macha galaico-irlandesa
seguindo a Blanca Albalat (1990: 317): Dumezill
ha analizado la Trifuncionalidad en las leyendas de Macha que representan
respectivamente a una vidente, a una guerrera y a una campesina madre e a
Dumezill, dixemos entón [a propósito de] “Reve tre[barune] = Reva Nai do Estado
[…]. A inscrición lusitana parece amosar isto exactamente. Reva como deidade
celta é unha e multiforme –idea que quizá poidamos comprender ao conservarmos
residualmente en occidente unha tríade na trindade cristián- á vez. Se a miña (Pena) interpretación é correcta podémola ver [na inscrición de Cabeço das
Fraguas] no aspecto augural (vate, vidente) sobre o espacio físico do altar da
Treba (como o sangue e corpo de Cristo [si é tolerable] están no pan e o viño
na eucaristía) como Trebopala, Croio do Teuta ou Toudopala que non ten por que
ser exclusivamente un altar de pedra, unha rocha con pías sacrificiais e canles
que conducen o sangue das víctimas (hostiae) […] O altar do Treba permite ao vate
coñecelos designios da divindade a través do sacrificio da ovella […]” (Pena, Anuario Brigantino para 1994 nº 17 pp
51-52)
Polo que á REVE que aparece na lousiña de Santa
Comba se refire, lembremos que Blanca García, no seu estudio Guerra y Religión en la Gallaecia y la
Lusitania Antiguas[7][7] , danos nove inscricións completas nas
que figura a verba REVE, sempre escrita desta maneira:
“
PEREGRINV / APRI F. REVE / EIS VTO ”( Mosteiro de Riveira, A Limia, provincia de
Ourense)[8][8], “ OILAM.
TREBOPALA. / INDI. PORCOM. LAEBO. / COMAIAN. ICCONA. LOIM / INNA. OILAM. VSEAM. / TREBARVNE.
INDI. TAVROM / IFADEM [...] / REVE.
TRE[...]
” (Cabeço das Fráguas-Pousafoles, Beira Baixa, Distrito de Guarda-, Portugal)[9][9], “ REVE / VEI F(?) A.V.S. ”
(procedente de Medelim-Beira Baixa, Distrito de Castelo Branco, Portugal)[10][10], “ REVVEANA / BARAECO (ou REVVE
ANABARAECO?) AFER. ALBINI / F.
TVROLVS / V.S. L. M. ” (Robledillo de Trujillo, provincia de Cáceres, ou
Ruanes, Galicia)[11][11], “ RECTUS
/ RUFI.F / REVE / LANGA / NIDAEI /
GUI. V.S. ” (preto de Medelim, Concelho de Idanha-a-Nova- Beira Baixa,
distrito de Castelo Branco, Portugal-)[12][12], “ D(ea)
REVE / LARAUCO / VALE (nus) APER EX
/ VOTO ” (encóntrase no atrio da capela da Asunción en Baltar, provincia de
Ourense, pero ao parecer procede do próximo castro de Outeiro, Santantauiño,
Baltar, provincia de Ourense)[13][13], “ REVVE REVMIRA / GO FRONT(e) VAVCANI F. V. L. M. S. ”
( Florderrei
Velho, Vilardevós, Ourense- actualmente encóntrase na hermida de San Roque,
Vilardevós, como soporte para a mesa do altar maior- Galiza )[14][14].
A priori, puidera discutirse sobre si Reve representa no noso texto a unha deusa ou a un deus. Certo é que
en principio os adxectivos que acompañan a dito nome noutras inscricións, como
nolo sinala o profesor Moralejo Álvarez, parecen indicar que se trata sen
discusión dun masculino[15][15]. Non obstante, a terminación que leva
esta deidade no escrito de Cabeço das Fráguas, como nolo advirte sen decidirse
por unha ou outra solución o profesor Losada Badía, non garante que a voz sexa aquí masculina ou
feminina. Os adxectivos que ao parecer a cualifican noutros casos, di el,
terían por contraste facilitado a labor de ternos chegado en nominativo, máis
ao non ser así, pois cáseque sen lugar a dúbidas van en dativo tal e como
corresponde ás ofrendas, sempre queda cando menos unha hesitación sobre cal sexa
o xénero, ou en todo caso o sexo, tanto máis canto que o noso saber verbo das
desinencias flexionais lusitanas é aínda limitadísimo, ignorándose mesmo, por
exemplo, si un paradigma para masculinos podía incluír casos illados femininos,
tal e como á inversa pasa en latín coa primeira declinación ( nauta, etc. ).
Comparativamente, podemos preguntarnos por exemplo qué explicación daríamos
sobre o xénero da voz latina Venus e sobre o sexo desta deusa si non tivésemos un
coñecemento abondo claro do latín[16][16], pois en efecto Venus é, aceptando o que
hoxe se pensa sobre a súa etimoloxía, un antigo neutro en –os / -es, do tipo onus, opus, etc., que
perdeu o seu xénero orixinal, cando o concepto que este vocablo deseñaba se
personificou ou divinizou para traducir ao Aphroditê
grego,
como cupido se masculinizou para dotar a Venus dun fillo
correspondente a Éros.[17][17]
Agora ben,
para saber si no noso escrito e feminina a voz REVE
dispomos
asemade do contexto no que dito termo aparece, e foi precisamente en parte tendo
en conta este principio como Blanca García Fernández Albalat optou, na súa
citada obra, pola natureza feminina da divindade representada con esta voz,
coincidindo así aquí esta deidade en canto ao sexo con outras deidades que
aparecen en Cabeço das Fráguas. Engadirei que REVE, como o expón José María Blázquez no
seu Diccionario de las Religiones Prerromanas[18][18] ( sub vocabulo Reuue Anabaraeco ), podería
incluso ser unha simple forma non flexionada, isto é nin masculina nin
feminina, unha especie de epíteto temático, tralo que viría logo,
complementándose o teónimo, o alcume ou apelativo que no noso texto perderíase.
En realidade, quizá con esta voz que nos ocupa ocorra en parte igual que no
galego cós vocablos masculino e feminino deus
e deusa, os cales poden funcionar
como adxectivo ou como substantivo, deseñando nun e noutro caso á divindade. REVE cualificaría
pois na inscrición de Cabeço das Fráguas a un ser divino, probablemente a unha
deusa cun nome agachado que sería TR[…].
Si en xeral
referíndose a REVE, se evita chamarlle deus ou deusa, si, por por un
exemplo, tanto Antonio Tovar como José María Blázquez falan máis ben
prudentemente dunha “divindade”, observaremos que cando se cita a verba adoita
dicirse REVA, forma non
documentada, poñéndoa pois expresamente en nominativo singular feminino e
dándoa por conseguinte como deusa. Así Tovar, quen xa na súa publicación
francesa L`Inscription du Cabeço das
Fráguas et la langue des Lusitaniens[19][19] daba a Reve
como
deusa ( “ un étalon pour Reva ”[20][20] din Tovar ), volta á carga no seu citado
artigo Las Inscripciones de Cabeço das
Fráguas: tras de indicarnos que “ Reua es conocida en
Lusitania […] y hasta los confines septentrionales de la Callaecia Bracarensis, […] [lo
cual] habla a favor de la existencia, entre los indoeuropeos hispánicos, de divinidades femeninas de verdadero
relieve mítico ” ( p. 243 ), e tras dicirnos que se inclina “ a creer que el
nombre Reua está en relación con un apelativo en el derivado adjetival Reuueana y en el compuesto Reuelanga ” sinala que “ la
derivación de Reuueana sobre Reua se explica facilmente si observamos las formaciones con
el mismo sufijo tales como Abana, Auana, Carianus, Longanus, etc,” e que “ Reua, nombre de
diosa, es también un apelativo ( de etimología clara ) [á paréntese é
de Tovar] que significa `llanura´ ”, engadindo por fin que “ parece inaceptable ver ( con Schmoll, Sprachen 2959, 34 ) en Reue un dativo masculino *Reiwôi ”. José María Blazquez pola súa parte, falándonos dun
altar no que se achou escrito PEREGRINV APRIFREVE EIS VOTO, dí textualmente que Reve é unha deusa: “ El altar ha sido hallado en Mosteiro da
Riveira. Reva ( Reve, dativo
vulgar por Revae
)
[ a paréntese pertence a Blázquez ] es seguramente una personificación
divinizada de Diva. Consecuentemente, el altar está dedicado a una
divinidad acuática, personificación del agua corriente, exactamente como la
diosa Nabia,”[21][21] pecharemos axiña as testemuñas que non
sería dificil alongar, non sin citar unha breve pasaxe de López- Cuevillas,
quen falabanos xa de Reva como deusa,
citando á súa vez ao Padre Fita quen ao parecer xa fixera o propio: “ Reva. – Se señala su aparición en el Monasterio de Ribeira,
en la Limia. El P. Fita al publicar el epígrafe en que se encuentra el nombre
de esta diosa indicó la posibilidad de
que fuese el numen de un riachuelo que pasa cerca del lugar del hallazgo.
Abundan las divinidades de nombre análogo.” [22][22]
De
ser correcta a lectura do epígrafe REVE TRASANCI AUG[VST]E
en cuestión, nos podería encamiñar en esta dirección, esto é o de considerar a
Reva nomo de deusa, o propio contexto, esto é, o feito da existencia dun
santuario dedicado a Santa Comba ainda que compartido polo seu fillo San
Silvestre, no caso, posible, de que se dera a circunstancia, postulada polo
papa San Gregorio Magno, dunha continuidade de culto no mesmo lugar.
© André
Pena Graña.2001